KPSS Tarih – İslamiyet Öncesi Türk Tarihi Konu Anlatımı

Türk Adının Anlamı

M.Müller → Güçlü, Kuvvetli
Kaşgarlı Mahmut → Olgunluk Çağı
Ziya Gökalp → Töreli, Nizam sahibi
A.Vambery → Türeyen, Çoğalan   anlamlarında kullanmışlardır.

Çin kaynaklarında → miğfer
İran kaynaklarında → güzel insan
Arap kaynaklarında → terkedilmiş olarak geçmektedir.

Notlar:1 Türk adı ilk kez çin kaynaklarında geçmiştir. MÖ 1328 yılına ait bir çin yıllığında geçmiştir. Sonrasında Bizans, Arap, Pers(İran) ve Rus kaynaklarında da görülmektedir.
2: Türk adının farklı milletlerin kaynağında geçmesinin temel nedeni türklerin geniş alanlara göç etmesinden dolayıdır.
3: Türk adı veya türk tarihi ile ilgili ilk bilgilerin diğer milletlerin kaynaklarından alınmasının nedeni türklerin yazıyı geç kullanmasından dolayıdır.
4: Türk adıyla kurulan ilk türk devleti GÖKTÜRK devletidir. Ulusçu olduklarına kanıttır.
5: Türk adının geçtiği türklere ait ilk milli kaynak Orhun Abideleridir. (Göktürk Yazıtları) 2. Göktürk (Kutluk) devletine aittir.
6: Türkiye adı coğrafi bir terim olarak ilk kez bizans kaynaklarında 6.YY’da orta asya için, 11.YY’da ise Anadolu için kullanılmıştır.
7: 9. ve 10.YY’da Hazarlar için Doğu Türkiye, Macarlar için Batı Türkiye kullanılmıştır.
8: Türkiye adı 13.YY’da ise Mısır ve Suriye i.in kullanılmıştır. (Memlukler, El Devletül Türkiye, Memalik-i Türkiye)

Orta Asya’da Doğan İlk Kültürler

Anav → Orta asyanın en eski kültür merkezidir.
Afanesyova → Orta asyanın en eski türk kültür merkezidir.
Tagar → Asya’nın en gelişmiş kültür merkezidir.
Andronova → Türklerin atalarının yaşadığı kültür merkezidir.
Karasuk → Orta asyada ilk demirin işlendiği yerdir.
Kelteminar → Orta asyada yerleşik yaşamın görüldüğü kültür merkezidir.

Türk Göçlerinin Nedenleri

→ Çin ve Moğol baskısı
→ Kuraklık ve kar fırtınaları (iklim değişikliği )
→ Yeni yerler görme isteği
→ Nüfusun artması
→ Türk cihan hâkimiyeti iddiası
→ Boylar arası mücadele
→ Göç eden bir boyu diğerinin de takip etmesi
→ Hayvan hastalıkları

Türk Göçlerinin Sonuçları

→ Kültürel etkileşim yaşanmıştır.
→ Göç eden Türklerin dil ve din yapısında değişiklikler olmuştur.
→ Türk tarihinin bir bütün içinde incelenmesi zorlaşmıştır.
→ Gidilen bölgelerde Türkler devlet kurmuşlardır.

İskitler (Sakalar)

→ Bilinen ilk türk boyudur.
→ İlk bilinen ve en önemli hükümdarı Alper Tunga‘dır.
→ İlk kadın hükümdar Tomris Hatun iskitleri yönetmiştir.
→ Ordusunda Amazon adı verilen kadın savaşçılar yer almıştır.
→ Atı evcilleştirip bundan bir savaş aracı olarak yararlanmışlardır.
→ Üzengiyi ilk defa kullanmışlardır. (Üzengi: Ata binerken ayak basılan yerdir.)
→ İlk defa balbal dikmişlerdir.
→ Madencilikte ustalaştıkları için “Bozkırın Kuyumcuları” olarak adlandırılmışlardır.
→ Sanat eserlerinde hayvan üslubu kullanmışlardır.
→ Günümüzde Rusya’da yaşayan Yakut Türkleri İskitlerin torunları olarak kabul edilir.

Asya Hun Devleti

→ Bilinen ilk Türk devletidir.
→ Kurucusu Teoman‘dır.
→ Başkenti Ötüken’dir. Türklerin milli başkentidir.
→ En bilinen hükümdarı Mete Han’dır.
→ Türk tarihinde bütün Türk boylarını bir bayrak altında toplayarak siyasi birliği sağlayan ilk devlettir.
→ Mete Han bulduğu onluk sistem sayesinde kalabalık ve düzensiz Çin ordularını mağlup edip onları vergiye bağlamıştır. (Milli benliklerini kaybetmemek, kalabalık Çin nüfusu içinde asimile olmamak için)
→ Mete Han Şanyü ünvanıyla tahta çıkmıştır. Tunguzlara toprak vermediği için vatan sevgisinden ilk defa bahseden türk hükümdarı Mete Han’dır.
→ Meteden sonra başa geçen Kiok zamanında Çinin yaşam tarzına karşı bir özenti başlamıştır.
→ Çin entrikaları, boylar arası mücadele ve halkın kağanlara karşı itaatsizlinden dolayı devlet ikiye ayrılmıştır.
→ Batı Hun Hükümdarı Çiçiİstiklali feda etmeyi gülünç ve utanç verici bulurum” demiştir.
→ Çin’in baskılarından dolayı Kuzey Hun lideri Balamir ikiyüz bin kişiyle Karadenizin üzerinden Avrupaya göç etmiştir. Bu göç sırasında Barbar kavimler olarak nitelendirilen Gepit, Vandal, Sakson, Frank, Ostrogot gibi kavimler yerlerinden olmuştur. Tarihte bu olaya “Kavimler göçü” denilmiştir.

Kavimler Göçünün Sonuçları

→ Roma imparatorluğu ikiye ayrıldı.
→ Avrupa’nın bugünkü milletleri oluştu.
→ Kilise güçlendi, skolastik düşünce ortaya çıktı.
→ Avrupa da Hristiyanlık yayıldı.
→ Avrupa da feodalite rejimi (derebeylik) ortaya çıktı.
→ Avrupa Hun devleti kuruldu.
→ İlk Çağ kapandı Orta çağ açıldı.

AVRUPA’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ VE BOYLAR

Avrupa Hun Devleti (374-469)

→ En önemli hükümdarı Attila’dır.
→ Uldız zamanında anadoluya ilk kez ayak basmışlardırç
→ Uldız Trakya üzerine sefer düzenlemiş ve barış isteyen Trakya valisine “istersem güneşin battığı yere kadar her yeri zapt ederim” demiştir.
→ Attila Doğu Roma üzerine yaptığı seferler sonucu bu devleti Margos ve Anatolyus Antlaşmaları ile vergiye bağladı. Daha sonra ise Roma’ya kadar gelmiştir. Ancak;
*Papa’nın ricası,
*Doğu’da Sasani tehlikesinin bulunması,
*Roma’nın Hıristiyanlarca kutsal kabul edilmesi,
*Batının gücünü kırdığına inanması gibi sebeplerden dolayı Roma’yı almaktan vazgeçmiştir.
→ Atilla’ya bu olaydan sonra Hıristiyanlar tarafından Tanrı’nın Kamçısı, Cesur Kavimlerin Efendisi unvanı verildi. Ayrıca Almanların Nibelungen Destanı’nda Attila “Etzel” olarak geçmektedir. Nibulengen destanı Hun-Burgond mücadelesini anlatmaktadır.

Avarlar (562-805)

→ Kurucusu Bayan Han‘dır.
→ Çin kaynaklarında “Juan Juan“, Köktürklerde ise “Apar” olarak adlandırılmışlardır.
→ İstanbul’u kuşatan ilk Türk devletidir.
→ 619 ve 626 yıllarında Sasaniler ile birlikte İstanbulu iki defa kuşatmışlardır.
→ Avarlar Hunlar gibi hem Orta Asya’da hem de Avrupa da devlet kurmuşlardır.
→ Hunlar ile birlikte üzengiyi Avrupaya taşımışlardır.

İtil Bulgarları

→ Almış Han zamanında İslamiyeti kabul ettiler.
→ İslamiyeti kabul eden ilk Türk Devleti’dir.
→ İslamiyeti devletin resmi dini haline getiren ilk Türk devletidir.

Tuna Bulgarları

→ Boris Han zamanında Hristiyanlığı kabul ettiler.
→ Han unvanını bırakıp Çar Unvanını kullanmışlardır.
→ Çar unvanını ilk kullanan Türk devletidir.
→ Çar unvanını ilk kullanan Türk hükümdar Simon’dur.

Macarlar

→ Türk tarihinde ilk defa “Türkoloji Enstitüsü” kurmuşlardır.
→ Soylarını Attila’ya dayandırmışlardır.
→ 2008 yılından itibaren Macaristanda Türk Kurultayı düzenlenmektedir.

Peçenekler

→ Devlet kuramamış boy halinde yaşamışlardır.
→ Bizans’ta ücretli askerlik yapmışlardır.
→ 1071 Malazgirt Savaşı sırasında Selçuklu tarafına geçerek savaşın kazanılmasını sağlamışlardır.

Uzlar

→ Oğuz’un müslüman olanına türk veya türkmen, hristiyan olanlarına uz denir.
→ Bizans ordusunda ücretli askerlik yapmışlardır.
→ Malazgirt savaşı sonrasında taraf değiştirmişlerdir.
→ Günümüzde Romanyanın Dobruca bölgesinde ve Moldovada Gagavuz Türkleri olarak yaşamlarını sürdürmektedirler.

Sibirler (Sabarlar, Sabirler)

→ Sibir veya Sabar kelime manası “Yolundan sapan” demektir.
→ Bugünkü Sibirya’ya adını veren Türk boyudur.

Kıpçaklar (Kumanlar) (1000-1303)

→ Oğuzlar ile yaptıkları mücadeleler Dede Korkut hikâyelerine, Ruslarla yaptıkları mücadelelerle İgor destanına konu olmuştur.
→ Kendilerine ait “Codex Cumonicus” adlı sözlük oluşturmuşlardır.
→ Altınordu devletinin türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır.
→ Dilleri ve dini törenleri ile de Romenleri etkilemişlerdir.

Hazarlar (630-968)

→ Hazar kelime manası olarak “barış ve güven” demektir.
→ Museviliği kabul eden ilk ve son Türk devletidir.
→ Kürk Yolu’nu kullanarak zenginleşmişlerdir.
→ Ordularına ücretli askerler almışlardır. Türk tarihinde ordusuna ücretli asker alan ilk türk devletidir.
→ Hazar denizine ismini vermişlerdir.
→ Yaşadıkları döneme Hazar Barış Çağı denilmiştir.
→ Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Kafkasya da yayılmasını bir süreliğine engellediler.
→ Hazarların içinde yaşayan Müslümanlar Hazar-Emevi savaşlarında Hazarların yanında yer almışlardır. Bu yüzden Hazar hakanı Müslümanların daha iyi yönetilmesi için başlarına Hazz adı verilen yöneticiler vermiştir.
→ Günümüzde Polonya’da Karaim veya Karaçay Türkleri olarak varlıklarını sürdürmektedirler

ORTA ASYA’DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ VE BOYLARI

Köktürkler

→ Türk adıyla kurulmuş ilk Türk devletidir.
→ Kurucusu Bumin Kağan‘dır. İl kağan Unvanıyla başa geçmiştir. Merkezi Ötüken’dir.
→ Orta Asya’dan Bizans’a ilk elçi gönderen (yani ilk diplomasiyi başlatan) devlettir. Elçinin adı Manyak’tır.
→ Asya Hunları’ndan sonra Orta Asya’da siyasi birliği kuran ikinci Türk devletidir.
→ En parlak zamanlarını Mukan Kağan döneminde yaşamıştır.
→ Tapo Kağan Budizme girmesi sonucunda halkıyla arası açılmıştır.
→ İpek yoluna hâkim olabilmek için Akhunlar’a karşı Sasanilerle, Sasaniler’e karşı Bizans’la işbirliği yapmıştır. Zamanla Çin Devleti tarafından yıkılmışlardır.
→ Bu esaret döneminde Çin’e karşı ilk istiklal hareketini Kürşad başlatmıştır. (İlk milli istiklal ayaklanmasıdır.) Kürşad’dan sonra Nişufu denilen bir askerde isyan etmiştir.

Kutluklar (2. Köktürk) (682-744)

→ Kurucusu Kutluk Kağan’dır. Merkezi Ötüken’dir.
→ Kutluk Kağan “derleyen, toplayan” manasına gelen İlteriş unvanıyla tahta çıkmıştır.
→ Orhun Abideleri bu devletin zamanında yazılmıştır.
→ Bu devletin kuruluşunda Vezir Tonyukukun rolü büyüktür. Kendisi çin esareti sırasında kavgalı ve kan davalı olan Türk boylarını barıştırarak Kuluk Kağan önderliğinde Çine karşı isyan etmelerini sağlamıştır. O yüzden kendisine Apa Tarkan ve Türklerin Mismarcı unvanı verilmiştir.
→ Kutluklar, Karluk, Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda yıkılmışlardır.

Uygurlar (744-840)

→ Kurucusu Bilge Kül Kağan’dır.
→ Merkezi Ötüken’dir. Daha sonra ise merkez Karabalgasun’a taşınmıştır.
→ Türk tarihinde ilk kez din değiştiren devlettir. (Budizm, Manihaizm )
Bögü Kağan zamanında Manihaizm dinini kabul ettiler. Bu dinin etkisiyle;
* Hayvansal gıdalarınyenilmesinin yasaklanmasıyla savaşçılık özelliklerini kaybettiler.
* Sulama kanalları açıldı, tarım yapıldı böylece yerleşik hayata geçtiler. Yerleşik hayata geçen İlk Türk devletidir.
* Şehirler kuruldu, Tapınak ve Saraylar yapıldı. (Uygurların yapmış oldukları saray ve tapınakların mimarisi selçuklu ve osmanlıda külliyenin kaynağını teşkil eder.)
Not:Türklerin tanımış olduğu ilk bitki yonga ve ilk ürettikleri ise darı‘dır.
* Uygurlar yapılan şehirlere balıg adı vermişler.
* Mani’nin mesleği ressamdır. Bu yüzden manihaizm dininin etkisiyle resim sanatı gelişmiştir.
* Bu dinde dualar yazılı olmak zorundadır. Bu yüzden çinden Harf hareketli matbaa getirilmiştir.
→ Türk tarihinde ilk defa kütüphane kurdular.
→ İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturdular.
→ İlk defa minyatür sanatını kullanmışlardır.
→ Orta oyununu bularak ilk defa Türk tiyatrosunun temelleri attılar. Şan, opera ve pandomim sanatlarında ileri gittiler.
→ Moğolları devlet yönetiminde etkilediler. Moğollar Uygurlar için “Benim Hocam” ifadesini kullanmışlardır.
→ Töreleri yazılı hale getirdiler.
→ Faizle borç para vererek türk tarihinde bankacılığın temellerini attılar.
→ Türk tarihinin ilk vakıflarını oluşturmuşlardır.
→ Nişadır denilen madeni Çine ihraç ettiler. (Bu madeni çinliler Uygur veya Tatar tuzu olarak nitelendirmişlerdir.)
→ Uygurların yapmış oldukları sanat eserleri Talas savaşı sonucu batıya taşınmıştır.

Kırgızlar (840-1207)

→ Uygurları yıkarak merkezi Ötüken olmak üzere devletlerini kurdular.
→ Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanını oluşturdular.
→ Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk devletidir.
→ Ölülerini yakan tek Türk kavmidir.
→ Dünya tarihinde milletler arası ilk yarışma düzenleyen devlet Kırgızlardır. (Yunanlılar ise kendi aralarında yarışma düzenlemişlerdir.)

Türgişler (659-766)

→ En bilinen hükümdarları Baga Tarkan’dır.
Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk türk hükümdarıdır.
→ Hazarlar gibi Müslüman Araplarla savaşarak İslamiyet’in Orta Asya’da yayılmasını bir süreliğine engellediler.

Akhunlar (Eftalitler) (367-557)

→ Afganistan’da kurulan ilk türk devletidir.
→ İranlılar tarafından Eftalit olarak isimlendirilmişlerdir.
→ Bir süre İpek yoluna hakim olmuşlardır. Hindistan bölgesine ilk egemen olan Türk devletidir.
→ Sasanilerde çıkan Mazdek isyanının bastırılmasında önemli rol oynamışlardır.
→ Köktürk-Sasani işbirliği sonucu yıkılmışlardır.

Oğuzlar

→ Büyük ve Anadolu Selçuklu ile Osmanlı’yı kuran boydur.
→ Müslüman olanına Türkmen denir.
→ Oğuz adından ilk defa Orhun Abideleri’nde bahsedilir.
→ Hristiyan Oğuza “Uz” denir. Günümüzde Uzlar Romanya’nın Dobruca bölgesinde Gagavuz Türkleri olarak yaşamlarını sürdürmektedir.

Karluklar

→ İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur
→ Karahanlılar devletinin kurulmasında ve Talas Savaşı’nın kazanılmasında etkili olmuşlardır.

Başkurtlar

→ 1736-39 yılları arasında Rusya’ya başkaldırmışlardır. Günümüzde Rusya’ya bağlı Başkurdistan Devleti olarak yaşamlarını sürdürmektedir.

Tabgaçlar

→ Kuzey Çin’e 200 sene egemen olan türk devletidir.

Bunları da beğenebilirsin
Yorum Yap